Z historii Sudowii

Tereny jaćwieskie w pierwszych wiekach naszej ery sięgały: na wschodzie do bagien Prypeci, na południu do rzeki Narew, a na zachodzie – do Wielkich Jezior Mazurskich. Najwięcej szczątków jaćwieskiej kultury materialnej znaleziono na Suwalszczyźnie (w miejscowościach Szurpiły, Swajcaria, Prudziszki, Jegliniec). W III-V w. był tu bowiem jeden z największych jaćwieskich kompleksów osadniczych. Jaćwingowie mieszkali w niezbyt dużych skupiskach rodowych rozproszonych po puszczy. Ich gminy funkcjonowały samodzielne, scentralizowanej władzy nie było. Porozumiewano się między sobą jedynie w celach obronnych
w obliczu zagrożenia zewnętrznego.

Na terenie Sudowii znanych jest ponad 50 grodzisk (gór zamkowych), które dotychczas są mało zbadane. W Szwajcarii (k. Suwałk) znaleziono wiele przedmiotów datowanych na II-III w.: narzędzia z kości, gliniane formy odlewnicze do metalu, monety rzymskie, ceramikę. Na cmentarzysku odnaleziono też szkielet ok. 55-letniego mężczyzny z dużą ilością ozdób. Przy boku zmarłego był miecz
w drewnianej pochwie, skórzany pas z ozdobami z brązu, srebra i złota, figurki zwierząt, dwa ostrza do oszczepów i inne przedmioty. Na górze zamkowej w Jeglińcu (9 km od Puńska) znaleziono ślady osady jaćwieskiej z XI-XIII w. Grodzisko przed laty badali polscy archeolodzy. Zgromadzili oni sporo materiałów
o życiu i walkach Jaćwingów, znaleźli przedmioty ceramiczne i z kości, a także bogatą kolekcję biżuterii.

W odległości 6 km od Sejn znajduje się otoczona trzema jeziorami Piłokalnie w Klejwach. Jej północne zbocze zostało przystosowane do celów obronnych. Wzgórze – położone w dogodnym i trudno dostępnym miejscu – jest doskonałe ze względów strategicznych. Niestety, z niewiadomych powodów prace nad grodziskiem nie zostały przez Jaćwingów zakończone.

Wykopaliska archeologiczne dają wyobrażenie o tym, jak Jaćwingowie mieszkali, polowali i organizowali wyprawy łupieskie na ziemie Słowian. Najbardziej typową bronią Jaćwingów były oszczepy, łuki, tarcze. Byli oni znani z waleczności, specyficznej strategii walki oraz mądrości swoich wodzów, co prawdopodobnie pozwoliło im na przeciwstawienie się znacznie silniejszym Polakom, Rosjanom, Tatarom i Krzyżakom.

Decydujący dla Jaćwingów był w. XII i XIII. Po opanowaniu ziem pruskich Krzyżacy rozpoczęli niszczycielskie najazdy na ziemie jaćwieskie. Kolejno napadano na każdy ich zamek lub osadę. Wojna krzyżacko-jaćwieska trwała 4 lata (1279-1283). Krzyżacy – sami niezbyt liczni – nie byli w stanie skolonizować także zagarniętych ziem jaćwieskich. Nawet należąca do nich zachodnia część Jaćwieży została zasiedlona przez Litwinów.

Trudno oszacować liczbę Jaćwingów pozostałych po 1283 r. W kronice niemieckiej Duisburga z 1326 r. odnotowano: I tak Sudowia stoi opustoszała aż po dziś dzień. Jednak zachowane do dziś jaćwieskie hydronimy i toponimy dowodzą czego innego.

Wyludnione ziemie jaćwieskie oddzielały Zakon od Litwy. Krzyżacy przez lasy jaćwieskie szli na wyprawy przeciwko Litwinom, poprzez nie rycerze litewscy wyprawiali się na podbój zamków krzyżackich. Litwini, nękani walkami
z Krzyżakami, nie starali się umocnić na terytoriach jaćwieskich ani ich skolonizować. Mendog, król litewski, kilkakrotnie odstępował Krzyżakom Jaćwież i część Żmudzi. To samo trzykrotnie uczynił też wielki książę litewski Witold. Sprawa przynależności Jaćwieży mogła zostać rozstrzygnięta już w bitwie pod Grunwaldem w 1410 r., jednak w traktacie toruńskim nie ma o tym żadnej wzmianki. Ostatecznie rozwiązano ją dopiero po nowej wojnie Polski i Litwy z Zakonem, zakończonej pokojem w Melnie w 1422 r. W traktacie pokojowym odnotowano, że Sudowię (Jotav) po wsze czasy przekazuje się Wielkiemu Księstwu Litewskiemu.

Za panowania Witolda Jaćwież była głównie miejscem polowań. Gospodarką leśną zajęto się dopiero za czasów Kazimierza. Do puszczy zaczęli przybywać pierwsi osadnicy.

W wyniku rozbiorów pod koniec XVIII w. dawny kraj Jaćwingów dostał się pod panowanie pruskie, później zaś był częścią Księstwa Warszawskiego
oraz Królestwa Polskiego. Sudowia bardzo dotkliwie odczuła lata głodu, epidemii
i wojen światowych.

W okresie odradzania się niepodległej Litwy i Polski powstał konflikt
o południową Sudowię. Ustępująca administracja niemiecka popierała roszczenia litewskie, ale nie mogła pomóc w ich urzeczywistnieniu. Przedstawiciele państw Entanty sprawę granic Litwy rozstrzygnęli na korzyść Polski, nie uwzględniając litewskich interesów etnograficznych i ekonomicznych. Po walkach polsko-litewskich w 1920 r. Litwie została narzucona granica, pozbawiająca ją południowej Sudowii.

W przededniu II wojny światowej dawne tereny jaćwieskie stały się przedmiotem przetargów pomiędzy Rosjanami i Niemcami. Litwę pozostawiono w sferze wpływów sowieckich, a południową Sudowię oddano hitlerowskim Niemcom.
W l. 1939-1944 Niemcy rozpoczęli kolonizację i germanizację tych ziem. Zamknięto organizacje litewskie i szkoły, a większość mieszkańców wysiedlono na Litwę. Po II wojnie światowej tereny południowej Jaćwieży znów pozostały w Polsce.

Współczesny krajobraz Jaćwieży ukształtował się po ustąpieniu lądolodu, który przez tysiąclecia pokrywał te terytoria. Na terenie Sudowii przeważają wzniesienia do wysokości 60-70 metrów n.p.m. (najniżej położone miejsce znajduje się w dolnym biegu Szeszupy – 50 m n.p.m., najwyższe – Rowelska Góra k. Wiżajn – 299,1 m n.p.m.). Wody niemal wszystkich jaćwieskich rzek spływają do Niemna. Spośród rzek Sudowii należy wymienić: Czarną Hańczę, Białą Hańczę, Marychę
i Szeszupę.

Szeszupa jest największą po Niemnie rzeką Jaćwieży i największym jego dopływem. Jej źródła znajdują się niedaleko Czarnej Hańczy k. miejscowości Szeszupka. Szeszupa nie gromadzi dużo wód. Wiosną, co prawda, podtapia okoliczne łąki, ale latem i zimą poziom wody obniża się tak bardzo, że mniejsze jej dopływy całkiem wysychają lub zamarzają. Nazwa Szeszupa może być spokrewniona ze znanym z języków indyjskich wyrazem điđara, mającym znaczenie „zimny, chłodny”. Tak więc Szeszupa miałaby być chłodną rzeką.

Czarna Hańcza – druga pod względem wielkości rzeka tych ziem – wypływa z jeziora Hańcza i poprzez jezioro Wigry kieruje się na południowy wschód aż do Niemna.

Nazwa największej rzeki Sejneńszczyzny Seina, która w języku polskim funkcjonuje wyłącznie jako Marycha, jest pochodzenia jaćwieskiego. W języku litewskim ma ona kilka nazw: w górnym biegu, wypływając spod miejscowości Szołtany, nosi jeszcze nazwę Đalčia i pod taką nazwą wpływa do jeziora Boksze, ale wypływa zeń jako Juodoji, by trafić do jeziora Sejny. Stamtąd z kolei już jako Seina poprzez Sejny i wieś Degucie kieruje się aż do jeziora Pomorze, a stamtąd zmieniając nazwę na Mara – do Czarnej Hańczy. W dolnym biegu Marycha (lit. Mara) urasta do rozmiarów dużej rzeki.

W południowej części Jaćwieży większe jeziora to: Wiżajny, Hańcza (jedno z najgłębszych jezior w Europie), Szelment, Szurpiły, Sejny, Sejwy, Szejpiszki, Płaskie, Zelwa, Gaładuś, Sztabinki, Punia.

Współcześnie na terenie południowej Sudowii najwięcej Litwinów – będących potomkami dawnych Bałtów, kolonizatorów tych ziem – zamieszkuje okolice Puńska i Sejn. Sejny w okresie litewskiego odrodzenia narodowego odegrały bardzo ważną rolę, z tego też względu nazywano je stolicą Sudowii. Swą nazwę Sejny zawdzięczają rzece Seina. Z czasem jaćwieska nazwa została zapomniana,
a ludność zaczęła ją nazywać Marychą. Pierwotna jej nazwa zachowała się jednak w wielu dokumentach, m.in. w opisach pomiaru włócznego z 1558 r.

Najstarsza znana informacja o Sejnach pochodzi z 1522 r. Do rozwoju Sejn w sposób znaczący przyczynili się dominikanie, którzy przybyli tu w 1602 r. Posiadając ogromne dobra ziemskie, rozpoczęli oni budowę murowanego kościoła, sprowadzali do miasteczka rzemieślników i kupców (głównie Żydów), wprowadzili odpusty. Pożar, który wychł w 1818 r., strawił dużą część miasta, cenną bibliotekę zakonu oraz stare dokumenty miejskie. Potem jednak nastąpił złoty okres w dziejach Sejn. Kościół podniesiono do rangi katedry biskupstwa, mieściła się tu również siedziba kapituły. W r. 1826 otwarto seminarium duchowne, kształcące m.in. księży litewskich i przygotowujące ich do pracy w litewskich parafiach diecezji. Z czasem seminarium stało się jednym z prężniejszych ośrodków litewskiego odrodzenia narodowego.

W r. 1905 profesorowie seminarium wraz z innymi księżmi utworzyli spółkę wydawniczą, a w 1906 r. rozpoczęła działalność drukarnia „Đaltinis”, w której drukowano litewskie czasopisma, książki, kalendarze, broszury i inne druki.

Sejny były jednym z największych ówczesnych ośrodków kulturalnych
i prasowych. Tu służbę apostolską pełnił i znalazł miejsce wiecznego spoczynku poeta litewski bp A. Baranauskas. W seminarium sejneńskim kształcili się późniejsi wybitni działacze odrodzenia narodowego – autor hymnu litewskiego, poeta V. Kudirka, pisarz V. Mykolaitis-Putinas, profesor bp P. Bučys i inni.

Po r. 1989 na Sejneńszyźnie miało miejsce kilka istotnych wydarzeń: w pobliżu bazyliki wzniesiono pomnik bpa A. Baranauskasa, otwarto Dom Litewski, w którym koncentruje się litewskie życie kulturalne, podjęto starania o budowę zespołu szkół z litewskim językiem nauczania. Dla społeczności litewskiej dziś Sejny znów są ważnym ośrodkiem kulturalnym.

Równie znaczącym ośrodkiem kulturalno-oświatowym jest Puńsk, aż w 80 % zamieszkiwany przez ludność narodowości litewskiej. Okolice Puńska zaczęto kolonizować w XVI w. Pierwszymi osadnikami byli Dzukowie spod miejscowości Punia i Merkinie. W 1597 r. została tu utworzona parafia, a w dokumentach  z 1612 roku Puńsk jest już nazywany miastem, chociaż prawa miejskie magdeburskie, pieczęć i herb z wizerunkiem św. Piotra oficjalnie nadał mu dopiero król Władysław IV w 1647 r.

Puńsk nie stał się dużym ośrodkiem miejskim, ponieważ wokół niego powstały inne miasta (20 km na południe – Sejny, 30 km na południowy zachód – Suwałki, 23 km na wschód – Łoździeje, 20 km na północ – Kalwaria), mające dogodniejsze położenie i lepsze warunki rozwoju. W 1874 r., gdy proboszczem parafii puńskiej był ks. K. Jonkaitis, zbudowano tu nową plebanię, ogrodzono murem cmentarz, rozpoczęto budowę nowego kościoła. Po śmierci ks. K. Jonkaitisa rozpoczęte przez niego prace kontynuował ks. S. Norkus. Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny konsekrowano w 1887 r. Zmieniły się też granice parafii. Niektóre wsie z rozległej wówczas parafii puńskiej zostały przyłączone do nowo utworzonych parafii w Kaletniku, Smolanach i Becejłach, natomiast część wsi pozostała po tamtej stronie linii demarkacyjnej.

Głównym ośrodkiem kulturalnym w Puńsku jest obecnie Dom Kultury Litewskiej. Prężnie działają różne organizacje litewskie, funkcjonują szkoły z litewskim językiem nauczania (szkoła podstawowa, gimnazjum, zespół szkół ogólnokształcących), są wydawane litewskie czasopisma, książki i podręczniki.

Sigitas Birgelis